2009

• QiGame Tropenmuseum Junior genomineerd voor de Gouden apenstaart
• 176.000 bezoekers voor het Tropenmuseum in 2009
• Leve de President! - Portretdoeken uit Afrika
• Kerstvakantie in het Tropenmuseum
• Tropenmuseum verwerft hedendaagse kunst uit Indonesië
• Cultuur op de Catwalk in het Tropenmuseum
• Tropenmuseum toont Marroncultuur uit Suriname
• De Qi van China in Tropenmuseum Junior
  • De Qi van China
• Kritische kunst uit Indonesië
• Uiteenlopende verzameling medische postkaarten in het Tropenmuseum

Uiteenlopende verzameling medische postkaarten in het Tropenmuseum

De basis van de tentoonstelling is de verzameling van ongeveer 600 prentbrief-kaarten van apotheker/klinisch farmacoloog Peter de Smet. Voor de tentoonstelling is zijn verzameling aangevuld met kaarten en gerelateerde objecten uit de collectie van het museum (bijv. ziektemaskers en wassen afgietsels van lichaamsdelen), die in deze setting in een nieuw perspectief worden geplaatst.

‘Groeten uit…’ vertelt het verhaal van de Westerse fascinatie voor het exotische en afwijkende en gaat op zoek naar het schemergebied tussen nieuwsgierigheid en amusement.

 

Het ontstaan van de prentbriefkaart

In 1869 werd de allereerste postkaart gedrukt in Oostenrijk, zonder afbeelding. Onder invloed van de opkomst van de fotografie en nieuwe druktechnieken ontstond de prentbriefkaart zoals wij die nu kennen. De postkaarten waren erg in trek bij reizigers om te versturen of als souvenir. In een wereld van toenemende industrialisatie spraken afbeeldingen van een ‘primitieve’ samenleving tot de verbeelding. De Europeanen romantiseerden de verhalen van de verre, ‘andere’ wereld. De postkaart bevestigde het bestaan van deze andere wereld en kwam tegemoet aan de Westerse fantasie. Al snel werden de beelden via postkaarten in hoog tempo over heel Europa verspreid en ontstond er een hevige concurrentie op de commerciële markt.

Curiositeit en propaganda

Van 1890 tot 1930 beleefde de prentbriefkaart een bloeitijd. Een reis naar een van de koloniën was maar voor weinigen weggelegd en prentbriefkaarten met exotische afbeeldingen waren een bewijs van het bestaan van een andere wereld. Tot de verbeelding sprekende prentbriefkaarten met afbeeldingen van magische genezers en onbekende geneeswijzen zorgden voor bewondering, jaloezie en verbazing. Deze Westerse interesse in het vreemde en exotische leidde er toe dat afbeeldingen van mensen met tropische ziektes en lichamelijke afwijkingen op postkaarten verschenen. Vooral in trek waren foto’s van mensen met abnormale vervormingen van het lichaam. In deze context worden patiënten als bezienswaardigheid neergezet. Naast de commerciële variant werden medische postkaarten ook gebruikt voor propaganda van missiewerk in de koloniën. Het verspreiden van het christelijke geloof ging gepaard met het oprichten van scholen en ziekenhuizen. Om het thuisland te informeren en geld te werven voor het medische werk dat werd verricht in de tropen kwamen foto’s in de vorm van postkaarten op de markt. De foto’s hiervoor werden vaak gemaakt door amateurfotografen, meestal door de zendelingen en missionarissen zelf.

Dezelfde foto verscheen op verschillende manieren op postkaarten. Met behulp van uitsnedes en inkleuring moest het exotische worden benadrukt. Door deze postkaarten naast elkaar te plaatsen wordt de manipulatie zichtbaar. Naast het manipuleren van de foto, zien we ook het onderschrift veranderen. Dezelfde foto wordt gebruikt als voorstelling van verschillende inheemse gebruiken of om de groeten uit verschillende landen te sturen.

Van wetenschappelijke bron naar amusement

Vanaf 1860 werd fotografie een belangrijke manier om ziektesymptomen van patiënten vast te leggen. Foto’s gemaakt door fysische antropologen en etnografen kwamen in Europa bij het grote publiek terecht doordat ze werden afgedrukt in boeken en kranten en verspreid werden als prentbriefkaart. De antropologische en medische foto’s kregen door de productie van postkaarten een geheel andere functie: van wetenschappelijke bron naar amusement.
De fascinatie voor lichamelijke misvormingen of afwijkingen is van alle tijden. In de 19^de eeuw werden inwoners uit de koloniën gehaald om ze tentoon te stellen in dierentuinen, kermissen en op Wereldtentoonstellingen.

Opvattingen over ziekte en genezing

Over de hele wereld gaan mensen verschillend om met ziekte en genezing. Opvattingen over ziekte en gezondheid verschillen per cultuur en hangen vaak samen met religie en spiritualiteit. In de 19^de eeuw ontwikkelde de Westerse wetenschappelijke geneeskunst zich snel. Daardoor werden religiegebonden en bovennatuurlijke zienswijzen op ziekte (bijv. rituele ceremonies, bijgeloof, magie en demonen) als primitief gezien. Postkaarten van magische gebruiken en genezers kwamen tegelijkertijd tegemoet aan het verlangen naar een verre exotische wereld. Met behulp van uitsneden, toevoegingen en decors werd het exotisme nog sterker benadrukt. De snelle en grote verspreiding van postkaarten is van grote invloed geweest op de beeldvorming over de bevolking van de koloniën.

Preventie en bestrijding van ziektes

Gebrek aan hygiëne werd in Europa in de 19^de als belangrijk maatschappelijk probleem gezien en op grote schaal aangepakt. De staat nam de verantwoordelijkheid om de samenleving te onderwijzen om ziektes te voorkomen. Zo ook in de koloniën, waar de staat onderzoek deed naar de preventie en bestrijding van tropische ziektes. In het Koloniaal Instituut te Amsterdam, het huidige Koninklijke Instituut voor de Tropen is hiervoor de afdeling Tropische Hygiëne opgericht.

Publicatie

Bij de tentoonstelling ‘Groeten uit…’ verschijnt dit najaar de Engelstalige publicatie: Different Truths. Ethnomedicine in Early Postcards van Peter de Smet die te koop is voor € 34,50 (ISBN 9789460220173).

Over het Tropenmuseum

Het Tropenmuseum presenteert, onderzoekt en bevordert de kennis van en wisselwerking tussen culturen. Het biedt beleving en ervaring voor een breed en divers publiek, waarbij alle museale middelen worden ingezet: tentoonstellingen, collecties en deskundigheid, publicaties, het historische gebouw, educatieve- en andere activiteiten. Het museum van het Koninklijk Instituut voor de Tropen is internationaal actief in het kader van cultuur en ontwikkeling. Het Tropenmuseum wordt ondersteund door de BankGiro Loterij.

Bezoekadres:
Linnaeusstraat 2
Amsterdam
020-568 8200
tropenmuseum@kit.nl
www.tropenmuseum.nl

 

Het Tropenmuseum is dagelijks geopend van 10.00 tot 17.00 uur.
Op 5, 24 en 31 december is het museum open tot 15.00 uur.
Gesloten op 1 januari, 30 april, 5 mei en 25 december.

---

Noot voor de redactie, niet voor publicatie

Voor meer informatie kunt u contact opnemen met het Tropenmuseum, Anna Brolsma, tel. 020 – 568 8422 of per e-mail a.brolsma@kit.nl.

Persfoto's

---