OOSTWAARTS! Kunst, Cultuur en Kolonialisme

De nieuwe presentatie bestaat uit een thematische expositie over het Nederlands kolonialisme in de Oost, drie tentoonstellingen met topstukken uit de oude culturen in Zuidoost-Azië en Nieuw-Guinea en uit de Indonesische textieltraditie. Rode draad is de wisselwerking tussen culturen. Ook komen essentiële kenmerken van het kolonisatieproces aan de orde: communicatie, exploitatie en exploratie. Het accent ligt op de eerste helft van de 20e eeuw. Toen is de collectie, waarmee het verhaal wordt verteld, gevormd. Het is ook de tijd die in Nederland en Indonesië nog actief herinnerd en overgedragen wordt.

Oostwaarts! is een bijdrage aan het actuele debat over nationale en culturele identiteit én de betekenis van het koloniale verleden voor de samenleving van vandaag. Oostwaarts! bestaat uit vier onderling verbonden tentoonstellingen en beslaat de gehele 1e omgang van de beroemde Lichthal, die voor deze expositie opnieuw is ingericht.

Topstukken

Topstukken in Oostwaarts! zijn sculpturen van de Borobudur, gouden sieraden uit de 13^e en 14^e eeuw, rituele voorwerpen uit de Papoease schedelcultus en een toonaangevende historische collectie batik. Bijzonder is ook de legendarische “Kris van Knaud”. Deze werd een halve eeuw verloren gewaand, maar recent herontdekt.

In het oog springt het “Koloniaal Theater”, een interactieve presentatie van levensechte beelden van karakteristieke koloniale typen. Gouverneur-Generaal De Jonge, tabaksplanter Jacob Cremer, schilder en avonturier Charles Sayers, Anna Elink-van Maarseveen – zendelingsvrouw op Zuidoost-Celebes -, KNIL-officier “Himpies” Kleyntjes en de inlandse ambtenaar Toean Anwar – een romanfiguur uit het werk van H.J. Friedericy - vertellen in hun eigen omgeving hun eigen verhaal.

Het Koloniaal Theater is geïnspireerd door de tentoonstelling De Symbolische Troon in de Lichthal in 1938 ter gelegenheid van het 40-jarig regeringsjubileum van Koningin Wilhelmina. Rond de lege troon van de vorstin stonden toen wassen beelden, representanten van volken in de Indische archipel. Toen keken we naar “hen”, maar nu kijken we ook naar “onszelf”. In de expositie zijn drie van de oorspronkelijke poppen opgenomen.

Vernieuwende aanpak

Het Tropenmuseum heeft met Oostwaarts! gekozen voor een vernieuwende, post-koloniale aanpak. De geëxposeerde objecten vertellen hun verhaal. Wie verzamelde ze destijds en waarom? Wat zegt dat over onze relatie met Indië toen en Indonesië nu? Ook komt het denken over cultuur en culturele verschillen aan de orde. Hollanders werden zich daar bewust van hun Hollandse identiteit. En tegelijk waren er groepen mensen die zich in verschillende culturen thuis gingen voelen en leerden omgaan met het leven tussen twee culturen. Het belang van dat verschijnsel is nu actueler dan ooit.

Een groot deel van de huidige Nederlandse bevolking heeft een verleden dat, op uiteenlopende en vaak tegengestelde manieren, verbonden is met het toenmalig Nederlands-Indië en het huidige Indonesië. Bij de ontwikkeling van Oostwaarts! zijn dan ook verschillende groepen actief betrokken geweest: (ex-)kolonisatoren, (ex-)gekoloniseerden en nazaten van nieuwe bevolkingsgroepen en milieus die in het kolonisatieproces ontstonden.

Met Oostwaarts! gaat het Tropenmuseum terug naar zijn wortels en die van het Koninklijk Instituut voor de Tropen (KIT), waarvan het onderdeel is. Het museum zelf werd in 1864 opgericht als Koloniaal Museum en ging in 1910 op in het nieuwe Koloniaal Instituut, de voorganger van het KIT. Het museum snijdt een cruciaal historisch thema aan en plaatst dat in een actuele context van globalisering en verscherping van het debat over nationale identiteit. Het Tropenmuseum is het eerste volkenkundige museum in Europa dat zo zijn eigen koloniale wortels opzoekt en gebruikt.

Titel en Beeldmerk

De titel Oostwaarts! is ontleend aan het gelijknamige boek van Louis Couperus (1923). De inhoud en vormgeving van zijn werken zijn karakteristiek voor de Nederlandse koloniale cultuur begin 20^e eeuw.

Beeldmerk van Oostwaarts! is het ‘ziektemasker’ met een duivelse grimas uit het Javaanse theater. Aanvankelijk bedoeld om ziekteverwekkende geesten op een dwaalspoor te brengen, kreeg dit masker later de rol van nar: de grappenmaker die dingen zegt die anderen nooit zouden durven. Het boek en het masker staan in een speciale opstelling over de verbindingen tussen Nederlandse en Indonesische kunst en de etnografica als inspiratiebron.

Modern burgerschap

Bij de opening van Oostwaarts! werkt het KIT samen met de Nationale Commissie voor Internationale Samenwerking en Duurzame Ontwikkeling (NCDO), die een campagne is gestart met als thema “Wereldburgerschap voor de Millenniumdoelen”. De kiem voor modern wereldburgerschap en voor de hedendaagse ontwikkelingssamenwerking werd in de eerste helft van de vorige eeuw in Nederlands-Indië gelegd. Het KIT is zelf een goed voorbeeld van de lijn die op dat terrein loopt van toen naar nu: veel kennis, maar ook personen uit de tijd van het Koloniaal Instituut werden na 1950 ingezet voor de ontwikkelingsactiviteiten van het KIT.

Download documenten

Persfoto's

Algemeen